گردشگری آیینی، افق تازه توسعه فرهنگی در ملایر
استقبال گسترده مردم ملایر از آیین‌های سوگواری ماه صفر و مراسم شبیه‌خوانی، بار دیگر ظرفیت بالای این شهرستان در میزبانی رویدادهای مذهبی و فرهنگی را آشکار کرد؛ ظرفیتی که به باور بسیاری از فعالان فرهنگی، با ایجاد یک مجموعه دائمی و مجهز آیینی می‌تواند ملایر را به یکی از قطب‌های گردشگری مذهبی و فرهنگی کشور تبدیل کند.
شهرستان ملایر از گذشته‌های دور تاکنون همواره به‌عنوان یکی از شهرهای شاخص کشور در برگزاری برنامه‌های مذهبی و آیینی شناخته شده است. پیشینه فرهنگی این دیار و ارادت مردم آن به اهل‌بیت(ع)، زمینه‌ساز برگزاری مراسم متعدد مذهبی در مناسبت‌های مختلف بوده و این جایگاه همچنان حفظ شده است.
در سال‌های اخیر، با همت ادارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، اوقاف و امور خیریه، شهرداری و میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، بخشی از ظرفیت‌های آیینی ملایر در قالب برنامه‌های مناسبتی به‌ویژه در ایام ماه صفر به نمایش گذاشته شده است. امسال نیز همچون سال‌های گذشته، مراسم سوگواری و شبیه‌خوانی به مناسبت شهادت حضرت رقیه(س) در فضای باز واقع در شهرک ولیعصر(عج) برگزار شد؛ مراسمی که با وجود تبلیغات محدود، با استقبال چشمگیر و کم‌نظیر مردم و عاشقان اهل‌بیت(ع) همراه شد.
این استقبال مردمی نشان داد ملایر از ظرفیت بسیار بالایی برای توسعه برنامه‌های آیینی و مذهبی برخوردار است؛ ظرفیتی که در صورت برنامه‌ریزی اصولی و ایجاد زیرساخت‌های مناسب، می‌تواند به فرصتی مهم برای تقویت هویت فرهنگی و حتی رونق گردشگری مذهبی تبدیل شود.
با این حال، بررسی میدانی و گفت‌وگو با دست‌اندرکاران برگزاری این مراسم نشان می‌دهد که در کنار نقاط قوت، برخی نارسایی‌ها و کمبودها نیز در روند برگزاری وجود داشته است؛ نواقصی که اگر مورد توجه مسئولان قرار گیرد، می‌تواند زمینه ارتقای کیفیت این برنامه‌ها را در سال‌های آینده فراهم کند.
اما مهمترین مسئله مکان برگزاری این مراسم بود که در نقطه‌ای منحصربه‌فرد از جهانشهر ملایر قرار داشت که می‌توان خلاء مهم مکان برگزاری اینگونه مراسمات را برای سال‌های آینده برطرف نماید، پیگیری‌ها نشان می‌دهد محل فعلی برگزاری برنامه‌ها از املاک اوقاف و امور خیریه است؛ ظرفیتی ارزشمند که در صورت تعریف کاربری مناسب، با همکاری شهرداری ملایر به یک مرکز بزرگ فرهنگی و آیینی تبدیل شود. با توجه به پیشینه درخشان فرهنگی و مذهبی ملایر، ایجاد چنین مرکزی می‌تواند این شهرستان را به یکی از کانون‌های مهم گردشگری آیینی کشور بدل کند؛ جایگاهی که شایسته این دیار فرهنگی است.
در همین راستا، ساخت یک مصلی یا فرهنگسرای آیینی را باید اقدامی مؤثر، ماندگار و آینده‌نگرانه دانست. چنین مجموعه‌ای نه‌تنها امکان برگزاری منظم‌تر و باشکوه‌تر آیین‌های مذهبی را فراهم می‌کند، بلکه می‌تواند به برندی تازه در کنار دیگر ظرفیت‌ها و افتخارات ملی و جهانی ملایر تبدیل شود.
فضاهای فرهنگی و آیینی در هر جامعه‌ای نقش مهمی در حفظ هویت تاریخی، دینی و اجتماعی مردم دارند. وجود یک مکان ثابت و مجهز برای برگزاری مراسم مذهبی، تعزیه، شبیه‌خوانی، نقالی، پرده‌خوانی و دیگر جلوه‌های هنر آیینی، به حفظ و احیای این میراث ملی مذهبی کمک می‌کند و مانع از کم‌رنگ شدن آن در گذر زمان می‌شود.
از سوی دیگر، چنین مجموعه‌ای می‌تواند به “مرکز انسجام اجتماعی و مشارکت مردمی” تبدیل شود. برگزاری برنامه‌های فرهنگی و مذهبی در فضایی استاندارد و در دسترس، زمینه حضور گسترده اقشار مختلف مردم را فراهم می‌سازد و روحیه همدلی، مسئولیت‌پذیری و تعامل میان نسل‌ها را تقویت می‌کند. در چنین بستری، بزرگان جامعه می‌توانند تجربه‌ها و سنت‌ها را منتقل کنند و نسل جوان نیز با انگیزه و خلاقیت، در استمرار این مسیر نقش‌آفرین باشد.
یکی دیگر از کارکردهای مهم این فضا، “حمایت از هنرهای نمایشی و آیینی” است. تعزیه، تئاتر مذهبی، شبیه‌خوانی و دیگر برنامه‌های سنتی برای اجرا نیازمند محیطی مناسب، استاندارد و دارای امکانات فنی هستند. اگر این فضا به‌درستی طراحی و تجهیز شود، می‌تواند به پایگاهی برای رشد هنرمندان بومی، تقویت گروه‌های نمایشی و تولید آثار فرهنگی فاخر تبدیل شود؛ موضوعی که به ارتقای جایگاه هنر آیینی در ملایر نیز کمک خواهد کرد.
همچنین این مجموعه می‌تواند در “آموزش و تربیت نسل جوان” نقشی مؤثر ایفا نماید؛ برگزاری کارگاه‌های آموزشی، نشست‌های فرهنگی، شب‌های شعر، جلسات روایت‌گری و آموزش هنرهای آیینی، فرصتی ارزشمند برای آشنایی کودکان و نوجوانان با ریشه‌های فرهنگی و ارزشی جامعه فراهم می‌آورد؛ ضرورتی که در شرایط گسترش تغییرات فرهنگی و سبک زندگی، بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود.
از منظر مدیریت شهری نیز، ایجاد یک مرکز مشخص برای برگزاری اینگونه رویدادها، از پراکندگی برنامه‌ها در مکان‌های نامناسب جلوگیری می‌کند و موجب افزایش نظم، کیفیت و شأن برگزاری مراسم می‌شود. برخورداری از امکاناتی چون جایگاه اجرا، نور، صدا، فضای مناسب برای استقرار مخاطبان و خدمات جانبی، رضایت عمومی را افزایش داده و به ارتقای سطح کیفی برنامه‌ها منجر می‌شود.
افزون بر این، اگر چنین مجموعه‌ای با نگاه جامع و آینده‌نگر طراحی شود، می‌تواند به ظرفیتی جدی برای “گردشگری فرهنگی و مذهبی” بدل شود. بسیاری از شهرهای کشور از طریق آیین‌ها، مراسم سنتی و رویدادهای فرهنگی، جایگاه ویژه‌ای در سطح ملی پیدا کرده‌اند و توانسته‌اند بازدیدکنندگان فراوانی را جذب کنند. ملایر نیز با برخورداری از پیشینه مذهبی، مردمی فرهنگ‌دوست و سابقه موفق در برگزاری جشنواره‌ها، می‌تواند در این مسیر گام‌های بلندتری بردارد.
بر همین اساس، پیشنهاد می‌شود با همکاری دستگاه‌هایی همچون شهرداری، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی، اوقاف و امور خیریه، میراث فرهنگی و سایر نهادهای مرتبط، زمینه احداث یک “فرهنگسرای چندمنظوره آیینی” در ملایر فراهم شود؛ مجموعه‌ای با معماری متناسب با کارکردهای مذهبی و فرهنگی، دارای فضاهای اجرایی، آموزشی و خدماتی و حتی فروشگاه‌های فرهنگی در پیرامون آن، تا بتوان از آن برای برنامه‌های مختلف مذهبی، فرهنگی و هنری در طول سال بهره گرفت.
بی‌تردید، راه‌اندازی چنین مجموعه‌ای می‌تواند مسیر جذب گردشگران فرهنگی را هموارتر کند و با قرار گرفتن در فهرست برنامه‌ها و جشنواره‌های سالانه، نام ملایر را در حوزه آیین‌های مذهبی و فرهنگی بیش از پیش مطرح سازد. چه‌بسا این شهرستان نیز بتواند در آینده، همانند برخی مراکز شناخته‌شده آیینی کشور، به یکی از قطب‌های مهم برگزاری مراسم مذهبی در غرب ایران تبدیل شود.
