خانه تاریخی منصوری در آستانه تولدی دوباره
پایگاه خبری تحلیلی، خبری “ملایرنگار”، احیای بناهای تاریخی، تنها بازسازی چند دیوار و سقف فرسوده نیست؛ بلکه تلاشی برای حفظ هویت، خاطره و اصالت یک شهر است. در همین راستا، شهرداری ملایر در دوره اخیر با نگاه ویژه به مسئولیت فرهنگی و اجتماعی خود، تملک و بازسازی دو خانه تاریخی ارزشمند شهر، یعنی خانه سیف‌الدوله و خانه منصوری را با جدیت در دستور کار قرار داده است؛ بناهایی که هر یک بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی ملایر را در خود جای داده‌اند. در میان این دو اثر، خانه تاریخی منصوری به دلیل مشکلات متعدد سازه‌ای، رطوبت شدید و خطر فرسایش تدریجی، به یکی از مهم‌ترین اولویت‌های مدیریت شهری تبدیل شد. این بنا که در سال‌های گذشته آسیب‌های قابل توجهی دیده بود، اکنون با اجرای مجموعه‌ای از اقدامات تخصصی در مسیر نجات، مرمت و بهره‌برداری مجدد قرار گرفته است.
مهندس علیرضا خالقی، رئیس اداره طراحی و نظارت شهرداری ملایر، با اشاره به نگاه مدیریت شهری به احیای بناهای تاریخی گفت: شهرداری ملایر در راستای مسئولیت فرهنگی و اجتماعی خود، موضوع تملک و بازسازی خانه‌های تاریخی سیف‌الدوله و منصوری را با حساسیت ویژه دنبال کرد، زیرا این دو بنا برای مردم ملایر از اهمیت بالایی برخوردار هستند. در این دوره، مجموعه شهرداری تمام تلاش خود را به کار گرفت تا این خانه‌ها تملک و برای استفاده مردم حفظ شوند.
وی افزود: خانه تاریخی منصوری به علت مشکلات فراوان سازه‌ای، به‌ویژه نم و رطوبت، در معرض آسیب جدی و حتی نابودی قرار گرفته بود و در سال‌های گذشته صدمات زیادی دیده بود. به همین دلیل، با هماهنگی اداره میراث فرهنگی، مشاور ذی‌صلاح در حوزه آثار و ابنیه تاریخی انتخاب شد، اسناد بالادستی و نقشه‌های لازم تهیه و در دفتر فنی شهرداری تأیید و پس از آن روند اجرایی پروژه آغاز شد.
به گفته خالقی، روند تملک خانه منصوری نیز از جمله مراحل دشوار این پروژه بوده است. وی در این‌باره تصریح کرد: تملک این خانه تاریخی چند سال به طول انجامید و به دلیل تعدد ورثه، فرایندی پیچیده و زمان‌بر بود، اما اعضای شورای اسلامی شهر و مجموعه شهرداری در بخش‌های مختلف، به صورت شبانه‌روزی تلاش کردند تا این بنای مهم تاریخی را تملک کنند و از خطر نابودی نجات دهند.
در ادامه این مسیر، پس از انجام مطالعات تخصصی و انتخاب مشاور و پیمانکار، عملیات اجرایی مرمت وارد فاز عملی شد. رئیس اداره طراحی و نظارت شهرداری ملایر با اشاره به توان فنی مجری پروژه اظهار کرد: پیمانکار این طرح دارای رتبه یک مرمت آثار تاریخی است و در کارنامه اجرایی خود پروژه‌هایی همچون مرمت و بازسازی یخچال میرفتاح و برج بیدکرپه را دارد و در تهران و سایر نقاط کشور نیز فعالیت‌های شاخصی در این حوزه انجام داده است.
در همین زمینه، مهندس مجید فرجی، شهردار ملایر، نیز با تشریح جزئیات فنی مرمت خانه منصوری گفت: این بنا سال گذشته نیز مرمت شده بود، اما در این دوره مقرر شد بار دیگر عملیات مرمت و استحکام‌بخشی آن با رویکردی تخصصی‌تر انجام شود تا شرایط لازم برای احیا و استفاده مناسب از بنا فراهم شود.
وی با اشاره به مهم‌ترین مشکلات سازه‌ای خانه منصوری بیان کرد: یکی از چالش‌های اصلی، وضعیت تعدادی از ستون‌ها بود که در محل مناسبی قرار نگرفته بودند و روی درگاه‌ها استقرار داشتند. این مسئله باعث نشست درگاهی و تمایل بخش‌هایی از بنا به سمت بیرون شده بود. در کنار آن، در قسمت‌هایی از ساختمان نیز نشست‌های محدود وجود داشت که نیازمند مداخله فوری و کارشناسی بود.
فرجی ادامه داد: بخش دیگری از مشکلات بنا به وضعیت اندودها، سقف و نفوذ آب مربوط می‌شد. در زمان بارندگی، آب زیادی روی سقف جمع می‌شد و به دلیل نبود ناودان مناسب یا فرسودگی و سوراخ‌شدن مسیر تخلیه آب، رطوبت به دیواره‌ها نفوذ می‌کرد و باعث طبله‌کردن دیوارها می‌شد. در قسمت بالکن نیز بخش‌هایی دچار آسیب شده بود که مرمت و بازسازی شد. از آنجا که این بنا خشتی و گلی است، به‌طور طبیعی در برابر رطوبت و عوامل محیطی بسیار آسیب‌پذیر است.
شهردار ملایر با اشاره به سابقه تاریخی و ویژگی‌های معماری این بنا گفت: طبقه اول خانه منصوری مربوط به اواخر دوره قاجار و پهلوی اول است و در اواسط پهلوی دوم، طبقه دوم به آن اضافه شده است. سقف طبقه اول طاق خشتی و سقف طبقه دوم چوبی است. تنها بخش راهروی میانی و سالن وسط با آجر کار شده و سایر قسمت‌ها عمدتاً خشتی هستند. این ویژگی‌ها، هم ارزش تاریخی بنا را افزایش می‌دهد و هم حساسیت مرمت آن را بیشتر می‌کند.
به گفته وی، در مرحله نخست پروژه، اقدامات حفاظتی و استحکام‌بخشی اضطراری انجام شد. در این مرحله، پی ساختمان تقویت و با سنگ‌چینی و عایق‌بندی مناسب، احتمال نفوذ آب به بنا تا حد ممکن کاهش داده شد. همچنین برای مقابله با رطوبت، یک کانال زه‌کشی در اطراف ساختمان طراحی و اجرا شد تا رطوبت به بدنه بنا نزدیک نشود.
فرجی در تشریح این بخش از عملیات گفت: در حال حاضر، کانالی با عمق حدود دو متر در اطراف ساختمان وجود دارد که مانع رسیدن رطوبت به بنا می‌شود و خوشبختانه اکنون هیچ رطوبت فعالی در ساختمان وجود ندارد و این مشکل به‌طور کامل کنترل شده است.
وی با اشاره به عملیات سبک‌سازی سقف افزود: در گذشته، پس از اجرای طاق، روی آن را با خاک پر می‌کردند و سپس فرش یا پوشش نهایی را روی آن قرار می‌دادند. این شیوه موجب افزایش بار مرده بنا می‌شد. به همین دلیل، در عملیات مرمت فعلی، خاک‌های روی طاق برداشته شد تا وزن اضافی از روی سازه حذف شود و به جای آن از پوکه معدنی استفاده خواهد شد که سبک است و فشار وارد بر طاق را به میزان زیادی کاهش می‌دهد.
شهردار ملایر همچنین درباره ترک‌های موجود در ساختمان توضیح داد: بررسی‌ها نشان داد ترک‌های موجود، ترک‌های مرده هستند؛ یعنی در گذشته و بر اثر نشست بنا ایجاد شده‌اند و در حال حاضر فعال نیستند. با این حال، برای اطمینان از استحکام بیشتر، عملیات دوخت و دوز ترک‌ها انجام شد.
وی با اشاره به حساسیت وضعیت ستون‌ها گفت: با توجه به احتمال سقوط برخی ستون‌ها، اقدامات ویژه‌ای انجام شد. ابتدا با استفاده از جک‌های مخصوص، ستون‌ها مهار شدند، سپس فضای زیر آن‌ها تخلیه و تیرآهن‌هایی در زیر ستون‌ها نصب شد تا بار ستون‌ها دیگر مستقیماً روی درگاه نباشد و به شکل اصولی توزیع شود. اکنون نیز دوباره‌چینی ستون‌ها و پرکردن آن‌ها با مصالح و مواد مخصوص در حال انجام است تا استحکام نهایی تأمین شود.
فرجی خاطرنشان کرد: در بخش طاق سالن اصلی نیز به دلیل بارهای وارده و نشست‌های قبلی، ترک‌هایی ایجاد شده بود. برای حل این مشکل، علاوه بر سبک‌سازی، عملیات مقاوم‌سازی و تزریق گچ انجام شد و همچنین سازه‌ای روی طاق سالن اصلی تعریف شد تا بار مرده از روی طاق برداشته و به اطراف منتقل شود.
وی افزود: در کنار این اقدامات سازه‌ای، بخش‌هایی از الحاقات نامتجانس دوره‌های قبل نیز حذف شد تا بنا به بافت اصیل خود بازگردد. دیواره‌ها گچ‌کاری می‌شوند و قسمت‌های پایین دیوارها نیز شست‌وشو و پاک‌سازی خواهد شد تا نمای تاریخی بنا بهتر نمایان شود.
رئیس اداره طراحی و نظارت شهرداری ملایر نیز درباره وضعیت فعلی پروژه گفت: پایداری‌سازی بنا و رفع خطر ریزش آن به طور کامل انجام شده و اکنون پروژه وارد فاز اجرای تأسیسات، نمای اصلی و نازک‌کاری شده است. همچنین طرح محوطه بنا نیز آماده شده و در نخستین فرصت اجرایی خواهد شد.
خالقی با اشاره به برآورد هزینه‌های اجرای این پروژه بیان کرد: پیش‌بینی می‌شود مجموع هزینه مرمت و آماده‌سازی خانه تاریخی منصوری حدود ۴۰ میلیارد تومان باشد؛ رقمی که نشان‌دهنده گستردگی عملیات، حساسیت فنی پروژه و اهمیت این بنا برای شهر ملایر است.
شهردار ملایر درباره زمان‌بندی تکمیل پروژه نیز اظهار کرد: با توجه به شرایطی که کشور در ماه‌های اخیر با آن روبه‌رو بوده، وقفه‌ای در روند کار ایجاد شد و بخشی از برنامه‌ها با تأخیر پیش رفت، اما اگر از نظر مالی و همچنین حوادث غیرمترقبه مشکلی ایجاد نشود، پیش‌بینی می‌شود تا پایان شهریورماه بخش‌هایی همچون نما، کف‌ریزی، برق‌کشی و دیگر جزئیات اجرایی به مرحله قابل قبولی برسد و در صورت مساعد بودن شرایط اقتصادی، تأمین مصالح و ثبات بازار، این بنا تا ابتدای پاییز آماده تحویل شود.
خانه منصوری از نظر معماری نیز بنایی قابل توجه است. این ساختمان با ساختاری مربعی شکل طراحی شده و در طبقه اول دارای یک کلیپا، یک راهروی اصلی و چهار اتاق در چهار ضلع بناست. فضاهایی با کاربری‌هایی مانند آشپزخانه نیز در آن وجود داشته و سیستم آبرسانی آن در گذشته از طریق قنات تأمین می‌شده است؛ به‌گونه‌ای که آب قنات از سمت ازناو از این خانه عبور می‌کرده است. فضای بیرونی بنا نیز در گذشته گسترده‌تر و به‌صورت باغ‌مانند بوده است. طبقه دوم نیز شامل یک سالن اصلی، اتاق‌های جمعی و یک شاه‌نشین است که هر یک بیانگر سبک زندگی و الگوی معماری دوره خود هستند.
اما آنچه این پروژه را فراتر از یک عملیات عمرانی صرف قرار می‌دهد، نگاه اجتماعی و فرهنگی به آینده این بناست. خالقی در این‌باره تأکید کرد: کاربری هر دو بنای تاریخی، یعنی خانه سیف‌الدوله و خانه منصوری، با هماهنگی اعضای شورای اسلامی شهر و شهرداری، برای استفاده عموم مردم تعریف شده است. خانه سیف‌الدوله به‌عنوان خانه هنرمندان و گالری آثار هنری در نظر گرفته شده و طبقه زیرین آن نیز به‌صورت کافی‌کتاب مورد استفاده قرار خواهد گرفت تا مردم بتوانند از این فضا بهره‌مند شوند.
وی ادامه داد: در مورد خانه تاریخی منصوری نیز هدف این است که بهره‌برداری آن به شکلی باشد که عموم مردم از آن استفاده کنند، زیرا این خانه تاریخی در حقیقت متعلق به مردم است. همچنین این فضا می‌تواند میزبان برنامه‌ها، رویدادها، مراسم فرهنگی و اجتماعی، افتتاحیه‌ها و جشنواره‌ها باشد و به یک مرکز زنده فرهنگی در شهر تبدیل شود.
این نگاه، خانه منصوری را از یک بنای صرفاً تاریخی به یک ظرفیت زنده شهری تبدیل می‌کند؛ ظرفیتی که هم هویت تاریخی ملایر را حفظ می‌کند و هم می‌تواند به محلی برای حضور، تعامل و فعالیت‌های فرهنگی مردم بدل شود. بنایی که روزگاری در معرض فرسایش و تخریب قرار داشت، امروز با تلاش مدیریت شهری، مشاوران تخصصی و مجریان مجرب، در مسیر تولدی دوباره قرار گرفته است.
خانه تاریخی منصوری اکنون نه‌تنها یک پروژه مرمتی، بلکه نمادی از توجه به ریشه‌های فرهنگی شهر ملایر است؛ نمادی که با تکمیل عملیات اجرایی، می‌تواند بار دیگر در متن زندگی شهری قرار گیرد و به یکی از نقاط شاخص فرهنگی، تاریخی و اجتماعی این شهر تبدیل شود.
